Zer da lengoaia-teknologia? [1.galdeketa]

Giza-lengoaiaren teknologiak, gure munduan existitzen den informazio-transmisiorik konplexuenean parte hartzen duten ezagutza eta medioen multzoa da: giza-lengoaia. Giza-lengoaia duela urte askotik hona izan da ikasketa askoren aztergai, dizsiplina eta ikuspuntu anitz ugaritik. Ordenagailuaren erabilpenak bere ikerketa bideratu, sustatu eta garatu zuen, eta inbestigazio-eremu asko eta asko zabaldu zituen. Ordenagailuaren inguruan, hain zuzen ere, lengoaia-teknologiak sortu eta garatu ziren.

Lengoaiaren teknologiek, ahozkoak eta idatzizkoak, bi lengoaia-mota hauetan sortzen eta prosezatzen dituzte adierazpenak. Zatiketa hau izanda ere, lengoaiak baditu ahozkotasuna eta textuaren arteko aspektu komunak: hiztegiak, gramatikak etab.

Bestalde, lengoaia-teknologiak ez daitezke mugatu bakarrik hizketa edo testu teknologietara. Teknologia horien artean, aurki ditzakegu, esaterako, ezagutza-lengoaiarekin lotuta daudenak. Horrez gain, giza-lengoaiak beste komunikazio modu batzuk ere baditu. Adibidez, hizketa gorputz eta aurpegi-keinuekin konbinatzen da, testu digitalak irudi etasoinuak dituzten bezala. Horrela, lengoiaia-teknologiek komunikazio multimodal eta dokumentuen prosezamentua bideratzen duten teknologia asko dituzte.

XMLari buruz

XML dokumentu batek bi egitura ditu, bata logikoa eta beste fisikoa. Fisikoki, dokumentua entitate izeneko unitateetan banatuta dago, dokumentu bakoitza “erroa” (root) izeneko entitate batekin hasten delarik. Entitate batek beste bati erreferentzia egin diezaioke, hau dokumentura gehitzen delarik. Logikoki, dokumentua deklarazioz, elementuz, komentarioz, karaktereen erreferentziez eta prozesamentu aginduez osatuta dago, bakoitzak bere marka duelarik. Bi egitura hauek, fisikoak eta logikoa, era egokian etorri behar dute bat.

XML dokumentuak bi taldetan banatzen dira, ongi eratuak eta baliozkoak.

* Ongi eratuak: DTD batean (Documente Type Definition) finkatatutako elementuen menpe egon gabe erregela sintaktikoei buruzko espezifikazio guztiak betetzen dituzten dokumentuei deritze.

* Baliozkoak: ongi eratuta egoteaz gain, DTD batek determinatutako egitura eta semantika bat jarraitu behar dute.

Hona hemen adibide errez bat:

<?xml version=” 1.0 ” encoding=” UTF-8 ” standalone= ” yes “?>
<fitxa>
<Izena> Itxaso </Izena>
<abizena> Goitia </abizen>
<helbidea> Aker kalea, 17 </helbidea>
</fitxa>

Ikus leen lerroa. Lerro honetatik aurrera dagoen kodea XML dela adierazten du.

· Informazio iturriak:

· Euskarazko Wikipedia. http://eu.wikipedia.org Kontsulta-eguna eta ordua: 2008-02-07; 17:00

· XML gida-programazio euskalduna sustatzen. http://www.blogak.com/programatzen Kontsulta-eguna eta ordua: 2008-02-07; 17:00

Hipertestu eta hipermedio

Aurreko artikulutan aipatu bezala, hipertestu eta hipermedio kontzeptuak bete-betean daude literaturari lotuta. Hipertestua testu aberatsa da, nolabaiteko lotura eta askeak diren testuek osatzen dutena. Hipermedioa, era berean; hipertestuaren ezaugarriak izateaz gain, testuak eta irudiak ere uztartzen ditu bere baitan: multimediaren adibide argia. Antzinatean agertu ziren, garai klasikoetan lan epikoak antzezterakoan hipermediotasunaren ezaugarriak ageriak baitira: dantza, antzezpena, ahozkotasuna, musika. . .

Historian gainbehera prosezu bat sufritu zuten hipertestualitateak eta hipermedioak galtzear egon zirelako. Halere, teknologia berriek bere berreskurapena bideratu dute, batez ere informatikari esker. Izan ere, internet-a izugarrizko pausua izan da ahozkotasuna, testuak eta irudiak batera uztartzeko. Hona hemen testua, hipertestua eta hipermedioaren adibide argiak gaur egungo gre gizartean:

TESTUA –> Gehienez bi ideietan oinartitzen den dokumentua, era birtual eta linealean idatzita: ordenagailuko testu bat(word, excell)

HIPERTESTUA –> Linealak ez diren testuen arteko lotura birtuala: bilatzaile bateko emaitza

HIPERMEDIOA –> Testu, irudi eta soinuak batzen dituen euskarri birtuala: hiztegi entziklopedikoa, wikipedia etab.

· Informazio-iturria: Literatura e hipertexto. Carlos Moreno Hernández. Kontsulta-eguna: 2008-01-30 Ordua: 12:50

eXtensible Markup Language – XML

XML, etiketen lenguaia edagarria (eXtensible Markup Lenguage) World Wide Web Consortiumek (W3C) garatutako etiketen metalenguaia edagarri bat da. Ez da lenguaia partikular bat HTML izan daitekeen bezala, behar jakin batzuetara moldatzeko lenguaiak definitzeko era bat baizik, hau da, lenguaiak definitzeko lenguaia bat. Berau osatzen duten elementuek beraien edukiari buruzko informazioa eman dezakete, ez dute zerbat beraien egitura fisiko edo aurkezpenaren buruzkoa eman behar HTMLan bezala.

XMLa ez da Internetera aplikatzeko sortu, plataforma ezberdinen arteko informazioaren elkartrukerako maila baxuko lenguaia (aplikazioaren mailan, ez programazioarenean) gisa baizik. Datu baseetan, testu editoreetan, kalkulu orrietan eta pentsa dezakegun edozein aplikazio motetan erabil daiteke.

ANSI (“American Standards National Institute”) erakundeak, 1978. urtean, testu-prozesamenduan zebiltzan hainbat talde jarri zituen harremanetan, edozein motatako testuak kudeatzeko, egituratzeko eta elkarren artean trukatzeko balioko leukeen lengoaia estandar eta orokorra definitzeko helburuarekin. Hala ere,1997.urterarte ez zen martxan jarri gaur egun hain ospetsu den XML sistema hau.

Informazio-iturriak:

· Euskarazko wikipedia. Kontsulta-eguna: 2008-01-09 Ordua: 12:25 http://eu.wikipedia.org/wiki/XML

· Programatzen.programazio euskalduna sustatzen. Kontsulta-eguna: 2008-01-09 Ordua: 12:25 http://www.blogak.com/programatzen/xml-gida

Hipertestuaren inguruan

Hipertestua eta hipermedioari buruz hitz egitea Walter Ong teorikoari buruz hitz egitea da nahitanahiez. Bera izan baitzen bi kontzeptu hauek, baita ahozkotasuna aipatu zuen lehenengotarikoa.

Ong-ek esan bezala, idatziko testuei lotuta, hipertestua eta hipermedio kontzeptuak aipatu beharko lirateke, XIX.mendetik aurrera literaturaren definizioarekin batera agertu baitira. Lehenik eta behin, esan beharra dago testua hitzez osatutako multzo bat dela, irudi edo bestelako gehigarri gabe.

Hipertestua askeak diren hainbat testuk osatutako testu handiago bat da, hau da, loturak erabiliz erlazionatutako testuak. Guztiz irekia da, baita ez-lineala(testuek elkarri laguntzen diete) eta ez-autonomoa(askatasuna daukagu nahi duguna irakurtzeko) ere.

Hipermedioa, era berean; hipertestuaren ezaugarri berdinak ditu, baina irudiak eta soinuak ere erabiltzen ditu testuak emandako informazioa zabaltzeko eta handitzeko.

Informazioa aurkitzeko eta ikuspuntu anitzak bilatzeko oso baliagarria den arren, hipertestuak arazo ugari ditu:

- Oso murriztua da: sortzaileak oso egitura finkoa ezartzen du bere hipertestuan eta hortaz erabiltzailea ezin daiteke mugitu nahi bezala testu horietan.

- Oso konplexua da: askotan testuak estekaz beterik egon ohi dira, eta horrek zailtasun handiak sortzen dituinformazioa bilatzerakoan, errepikatzen baitira eta nahasmena sortu dezaketelako. Testuak labirinto bat bilakatzeko arriskua dute.

Hipertestuaren adibiderik nagusiena Internet-a da, World Wide Web hain zuzen ere.

 

· Euskerazko wikipedia. Kontsulta-eguna: 2007-12-12 Ordua: 11:40 http://eu.wikipedia.org/wiki/Hipertestu

· Literatura e hipertexto. Carlos Moreno Hernández. Kontsulta-eguna: 2007-12-11 Ordua: 17:00

Bai, ez, zuk erabaki.

Aurreko artikuluan ezagutzera eman nituen e-liburuaren ezaugarri nagusiak. Oraingo honetan, ostera, e-liburuak dituen abantailez mintzatuko naiz.

Honako hauek dira e-liburuaren inguruan sortutako aldeko iritziak:

- Non-nahi eramateko erraztasuna: arazo handirik gabe eta uneoro eduki genezake e-liburua.

- Arintasuna: pisu txikikoak izan ohi dira, eta espazio murriztua okupatzen dute.

- Liburua edota idazleari buruzko informazioan murgiltzeko aukera, Interneten batez ere.

- Liburu elektronikoa ez da zahartzen ezta hondatzen ere.

- Ingurugiroari mesede handia egiten diote, paper-kontsumoa izugarri murrizten baita.

Era berean, adituek dioten arabera, e-liburua erabiltzea oso erabilgarria izan daiteke enpresatan erabiltzeko, denbora aurrezpen handia delako. Horrela, abokatu batek ez lituzke entziklopedia asko kontsultatu behar, informazio guztia euskarri berean izango lukeelako.

Era berean, idazleentzat ere oso interesgarria izan liteke e-liburua. Alde batetik, internatzionalki ezagutarazteko erraztasuna aipatu behar da; munduko edozein puntatan irakurtzeko aukera ematen baitu. Bestalde, idazle-eskubideak bermatuta daude, liburu digitalak ezin baitira ez kopiatu ez inprimatu ere.

Beraz, eta argi dagoen bezala; irakurketa elektronikoa etorkizunean indartsu bilakatuko da, eskaintzen dituen abantaila guztiei esker. Hala ere, bilakaera, ospea eta praktikotasuna irakurleen esku gelditzen da. Zuk erabaki.

Informazio iturriak:

· Diseño del libro digital. My ebook design. Kontsulta-eguna: 2007-11-23 http://www.myebookdesign.com/sp/ventajas-de-libro-electronico.htm

· Los libros digitales. Kontsulta-eguna: 2007-11-23 http://www.cpel.uba.ar/articulos/informatica/librosdigitales/dossier/default.htm

E-liburua

Izenak berak argi uzten duen bezala, liburu baten argitalpen informatikoa da e-liburua; azkenengo urteotan biziki ugaltzen ari dena, eta ohiko liburuari aurre egiten dion alternatiba. Munduan zehar e-book izenaz ezaguna da.

E-liburuak sortzeko, hainbat euskarri ditugu. Microsoft Reader, Adobe Acrobat eta E-Book Generator dira gehien erabiltzen diren programak eta kalitate paregabeko liburu elektronikoak idazteko aukera ematen dutenak. Haien bitartez, diseinu deigarri eta erakargarriak lor ditzakegu. Era berean, irakurtzeko erabilenak Microsoft Reader eta Glassbook Reader dira. Aipatutako programekin, notak idatzi, testuak nabarmendu eta orrialdeei buelta eman diezaiekegu.

Liburu elektronikoen eskurapena eta salmenta era askotan bideratu daiteke. Alde batetik, argitaletxe birtualak ditugu, eta bestetik, bilatzaile eta web orrialdeak bezalako bitartekariak ere badaude. Prezioa inprimitutakoena baino askoz ere merkeagoa da, eta Internet bidez egiten da. Horrez gain, liburu klasikoak dohainik eskura ditzakegu.

Informazio-iturriak:

· Libro-e. Wikipedia, la enciclopedia libre (español). Kontsulta-eguna: 2007-11-09 http://es.wikipedia.org/wiki/Libro-e

· Diseño del libro electrónico. My ebook design. Kontsulta-eguna: 2007-11-09 http://www.myebookdesign.com/sp/diseno-libro-electronico.htm

· Los libros digitales. Kontsulta-eguna: 2007-11-09 http://www.cpel.uba.ar/articulos/informatica/librosdigitales/dossier/default.htm

 

Durango, prest

Hilebete baino gutxiago. Durango, (ia) prest. Ohikoa den bezela, Durangoko Euskal liburu eta disko azoka izango da abenduko ekitaldirik aipagarrienetarikoa Euskal Herri osoan. Urteko euskal nobedade guztiak plazaratzeko erakuslehioa, idazle eta adituekin bat egiteko topalekua eta euskaldun guztion elkargune.

Lau aste eskas falta direlarik abenduaren 5ean Landakok ateak zabaltzeko, ekitaldiaren kartela badugu dagoeneko gure artean. Igor Ziarreta meñakarrak proposaturiko iragarkia da aurtengo irabazlea. Gaur egun Bartzelonan bizi den informatikariak egindako kartelean, Olentzero biluztu bat ikus daiteke liburu eta diskez inguratua. Hau guztia Jantzi euskaraz! lelopean borobildua, hain zuzen ere.

Beraz, abenduaren 5etik 9ra, bete-betean zabalduko dizkigu azkokak bere ateak, betiko legez, erreferente bat izanik. Zu izango al zaitugu bertara hurbilduko ez den bakarra?

Juan Manuel de Prada gurean

Orain dela gutxi jakin berri dugunez, Juan Manuel de Prada idazle ospetsua izango dugu gure artean azaroaren 29an, espainiar hizkuntzako klasean, hain zuzen ere. Data berezi horretarako prestatzeko, “La vida invisible” bere liburua irakurri eta beraren inguruko nahi beste galdera egiteko aukera izango dugu, baita bitxikeri eta bestelako kontuak bertatik bertara ezagutzeko oportunitatea ere.

Ziur aski bere bisitak ez gaituela indiferente utziko!

Idazle ospetsu honetaz zertxobait gehiago jakin nahi baduzu, hona hemen bere blog pertsonala eta wikipediak eskaintzen duten informazioa:

http://www.juanmanueldeprada.com/

http://eu.wikipedia.org/wiki/Juan_Manuel_de_Prada

Blog-a eta literatura

Blog-a komunikazio-tresna gisa sortu zenetik, hainbat eta hainbat webzale murgildu dira mundu berri honetan. Hasiera batean arrotza iruditu zitekeena ohiko elementu bat bilakatu da, egunero-egunero milaka pertsona komunikatzeko, barne-sentimentuak, nahiak edota gogoetak plazaratzeko hain erabilgarria dena. 

Hala ere, goazen gaurko gaiaz mintzatzera:<< Bloga genero literario bezela>>. Blog-a ez da irla isolatu bat, ez da bat-batean agertutako tresna komunikatibo bat, eta beraz; nahitanahiez dago erlazionatuta inguruko beste komunikabideekin: aldizkariekin, egunkariekin. . .Hortaz, aztertu beharko genuke zer nolako kalitate linguistikoa eta hizkuntza darabilten aipatutako komunikabideok. Eskasa, gutxi esatea bada ere.

Egoera horrelako izanda, zaila litzateke baieztatzea blog-ak literatura kutsu duenik. Errealistak izan gaitezen, ez dira literatura. Literatura izateko zertxobait gehiago izan beharko luke: idazle baten barne-egoera islatzea. Samina, gorrotoa, maitasuna, poza edo haserrea deskribatzeko balio duena. Ez ote da gai internet literatura sortzeko?

Bai, bada, internet-ek erraztu beharko lituzke literatura-ekoizpen berriak, eta honen inguruan oraindik ere nahiko atzeratuta gabiltzan arren, estreinako adibideak agertzen hasi dira.

Horretaz konturatu nintzen igande arratsalde aspergarri batean web-ean nabigatzen nenbilela. Hura bai poza seintitu nuena blog (euskalduna, gainera) batean idazle anonimo batek idatzitako poemak topatzerakoan! Literatura web-ean! Horrek demostratu zidan literatura sortzea posible dela interneten. Bidea hasita dago, lehenengo pausuak ibiliak. . . orain ez dadila katea eten!

Hemen duzue horrenbeste poztu ninduenak, zuekien konpartitzeko:

http://zuritabeltz.blogspot.com/